Sanadihii u dambeeyay, joogitaanka Türkiye ee Soomaaliya ayaa si weyn u ballaartay. Inkastoo mashaariicda tamarta iyo hawlaha la xiriira hawada sare ay muuqdaan, aasaaska iskaashigan wuxuu ku dhisan yahay amni, kaabeyaasha dhaqaalaha iyo dhisidda awoodda hay’adaha dowladda. Qaabka iskaashi ee dhinacyo badan leh ee la sameeyay tan iyo 2011 ayaa noqday saldhigga horumarrada hadda ka socda waaxda tamarta.
Bilowga hawlaha sahaminta shidaalka ee Türkiye ee Soomaaliya, marka hore, waxay u muuqan karaan kaliya mashruuc farsamo oo tamar ah. Si kastaba ha ahaatee, waa qayb ka mid ah qaab istaraatiiji ah oo aad u ballaaran. Hawlaha uu hadda wado markabka qodista qoto dheer ee Çağrı Bey, oo ka shaqeynaya xeebaha Soomaaliya, waxay ku yaalliin isgoyska amniga, dhaqaalaha, awoodda dowladnimo iyo tartanka juqraafi siyaasadeed.
Sidaas darteed, in arrintan lagu eego kaliya “sahaminta shidaalka” waa faham kooban oo aan muujinayn sawirka weyn.
Muhiimadda istaraatiijiga ah ee markabka Çağrı Bey
Marka laga eego qaabkan ballaaran, hawlaha sahaminta shidaalka ee Türkiye ee Soomaaliya waxay matalayaan marxalad cusub. Shaqada uu qabanayo markabka qodista ee Çağrı Bey ee ka shaqeynaya goobta Curad-1 ma aha oo kaliya hawl farsamo. Qodista oo gaari karta qoto dheer oo ku dhow 7,500 mitir ayaa u baahan tignoolajiyad sare iyo awood injineernimo oo horumarsan. Hawshan oo la filayo inay socoto 288 maalmood waa maalgashi istaraatiiji ah oo muddo dheer ah.
Qodobka ugu muhiimsan ee mashruucan waa in Soomaaliya ay dhisto awood ay ku ogaan karto uguna maamuli karto kheyraadkeeda. Haddii la helo shidaal ama gaas dabiici ah, taasi waxay noqon doontaa isbeddel taariikhi ah oo ku yimaada dhaqaalaha dalka. Waxa ay kordhin doontaa dakhliga dowladda, waxayna dardar gelin doontaa horumarinta adeegyada iyo kaabeyaasha.
Dhanka Türkiye, tallaabadani waxay qayb ka tahay istaraatiijiyaddeeda amniga tamarta ee ku wajahan dibadda, taas oo lagu yareynayo ku tiirsanaanta shidaalka dibadda.
Amniga ilaa dhaqaalaha: Sida loo dhisay saldhigga
Muddo dheer, caqabadda ugu weyn ee Soomaaliya waxay ahayd amniga. Tabar-darrada hay’adaha dowladda iyo saamaynta kooxaha argagixisada ayaa si weyn u xaddiday dhaqaalaha dalka. Habka Türkiye wuxuu ka bilowday gargaar bani’aadamnimo, kadibna wuxuu u gudbay horumarineed iyo dhisidda awood ciidan oo maxalli ah.
Marxaladda hadda jirta, taageerada Türkiye waxay door muhiim ah ka ciyaartay la dagaallanka argagixisada. Adeegsiga diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, taageerada hawlgallada iyo tababarrada ciidamada ayaa beddelay dheelitirka amniga ee dalka. Tani waxay keentay in dowladdu dib u hesho awooddeeda meelaha qaar.
Horumarka amniga ayaa sidoo kale furay waddada maalgashi iyo dhaqdhaqaaq dhaqaale. Kororka dhismaha iyo ganacsiga Muqdisho waa calaamad cad oo muujinaysa isbeddelkan. Shirkadaha Türkiye ayaa door muuqda ka ciyaaraya dhismaha kaabeyaasha dalka.
Kheyraadka badda iyo dhaqaalaha buluugga ah
Mid ka mid ah fursadaha ugu weyn ee Soomaaliya waa kheyraadka badda. Kalluumeysiga, gaadiidka badda iyo tamarta ayaa ah fursado istaraatiiji ah. Iskaashiga Türkiye, hawlaha kalluumeysiga iyo ilaalinta xeebaha ayaa kor u qaaday awoodda Soomaaliya ee badda.
Sidoo kale, dhismaha ciidamada badda Soomaaliya wuxuu muhiim u yahay la dagaallanka burcad-badeedda iyo ilaalinta amniga marin-biyoodka. Dekedaha iyo garoomada diyaaradaha ee ay maamulaan shirkadaha Türkiye ayaa sidoo kale qayb ka ah koritaanka dhaqaalaha.
Juqraafi siyaasadeed: Isbeddel cusub oo gobolka ah
Goobta Soomaaliya ay ku taallo ayaa ka dhigaysa horumarradan kuwo aad u muhiim ah. Gacanka Cadmeed, Badda Cas iyo marin-biyoodka Bab el-Mandeb waa meelaha ugu muhiimsan ee ganacsiga caalamiga ah.
Xiisadaha gobolka, weerarrada Yemen iyo khilaafaadka siyaasadeed ayaa kordhiyay halista amniga. Sidaas darteed, xasilloonida Soomaaliya waxay leedahay muhiimad goboleed iyo mid caalami ah.
Kororka isticmaalka calanka Soomaaliya ee maraakiibta ganacsiga ayaa sidoo kale kordhinaya qiimaha juqraafi siyaasadeed ee dalka. Tani waxay Soomaaliya ka dhigaysaa ciyaaryahan muuqda oo marin-biyoodka caalamiga ah.
Sidoo kale, sharciga cabotage-ka Soomaaliya ayaa xoojinaya madaxbannaanida badda, iyadoo maraakiibta shisheeye laga xaddidayo ganacsiga gudaha biyaha Soomaaliya.
Iskaashiga Türkiye iyo Soomaaliya waa mid ka baxsan kaliya tamar. Waa nidaam isku dhafan oo amni, dhaqaale iyo siyaasadeed leh. Haddii uu guuleysto, Soomaaliya waxay u gudbi kartaa marxalad cusub oo xasillooni iyo horumar ah, halka Türkiye ay sii xoojin karto doorkeeda Afrika iyo nidaamka tamarta caalamiga ah.
Tunç Demirtaş, Kaaliyaha borofisar ee Cilmiga Xiriirka Caalamiga ah ee Jaamacadda Mersin, sidoo kalena waa cilmi-baare ka tirsan Seta Vakfı. Waxa uu daraasad ku sameeyaa Gobolka Geeska Afrika.
