Waxaan si degdeg ah uga falcelinnay, qalbiyadeenna waxaa ka buuxsamay caro iyo murugo. Dareen waddaniyadeed, mid diimeed iyo xamaasad qaran ayaa nagu kallifay inaan si mideysan uga horyimaanno go’aanka Israa’iil ee aqoonsiga Somaliland. Ficilkaasi waxa ay u ekaayeen dhaawac toos ah oo loo geystay madax-bannaanida, midnimada iyo wadajirka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Waddooyinka, baraha bulshada iyo masaajidduba waxay ka dhawaajiyeen qaylo muujinaysa sharaf dhaawacmay, baaqyo ku wajahan walaaltinimada Islaamka iyo ballanqaadyo lagu difaacayo jiritaanka iyo midnimada dalka. Waxay ahayd sidii digniin ku baraarujisay shacabka in ruuxdii qaranka la taabtay.
Si kastaba ha ahaatee, caradaas iyo xamaasaddaas hoosteeda waxaa ku duugan xaqiiqo culus oo aynu inta badan ka aamusno. Israa’iil ma aysan abuurin tabar-darrada Soomaaliya, mana jirin quwado shisheeye oo helay kala qaybsanaan aan hore u jirin. Xaaladdan maanta taagan si lama filaan ah nooguma iman, balse waxay si tartiib ah u soo koraysay sannado badan, iyadoo ka dhalatay dayacaaddeenna, khaladaadkeenna iyo dowladnimo sii daciifaysay, xilli hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ay ku mashquulsanaayeen loollan awood iyo dano gaaban oo ka horreeyay maslaxadda qaranka.
Qayladeennu maanta waa xooggan tahay, balse waxay ka dhex yeeraysaa guri muddo dheer ay dildilaacyo ka muuqdeen. Waxaan ka murugoonaynaa dhaawaca madaxbannaanideenna, hase yeeshee waxaan iska indho tiraynaa jidkii dheer ee na soo gaarsiiyay heerkan. Jidkaasi wuxuu ka samaysmay fursado lumay, kalsooni burburtay iyo hoggaan ku guuldarraystay ilaalinta mustaqbalka qaranka.
Xanuunka aynu maanta dareemayno waa dhab, balse waxaa muhiim ah in la fahmo in dhaawacu uusan bilaaban markii Somaliland la aqoonsaday. Wuxuu bilowday markii aynu joojinay inaan nafteenna weydiino su’aalaha adag. Sidee ayay Soomaaliya u noqotay dal sidaas u nugul oo jilicsan, ilaa heer quwadaha shisheeye ay ku dhiirradaan inay saameyn ku yeeshaan masiirkeeda? Sidee ayaynu ku gaarnay heer ay dad kale isku arkaan inay go’aanno ka gaari karaan mustaqbalkeenna iyagoo aan ka cabsi qabin jawaab mideysan?
Jawaabtu ma aha mid maalin keliya la dhisay. Waxay ka dhalatay tobannaan sano oo kala qaybsanaan siyaasadeed ah, xilli dano gaar ahi ay ka sarreeyeen maslaxadda qaranka, xafiiltan siyaasadeed oo walaalo isu beddelay cadow, iyo hay’ado si tartiib ah loo daciifiyey ilaa ay lumiyeen awooddii iyo kalsoonidii ay ku lahaayeen gudaha iyo dibaddaba.
Kala qaybsanaantaasi waxay dunida u dirtay farriin cad. Waxay muujisay in Soomaaliya la hareeri mari karo maadaama gudaha ay ku kala daadsan tahay. Waxay tusisay in la wiiqi karo sababtoo ah kuwii difaaci lahaa ay ku mashquulsan yihiin loollan siyaasadeed. Waxay sidoo kale muujisay in laga faa’iidaysan karo maadaama aysan jirin aragti qaran oo mideysan iyo himilo la wadaago.
Tani waa xaqiiqada qaraar ee aynu ka cararno, waana waqtigii runta si geesinimo leh loo wajihi lahaa.
Daciifnimadeennu meel kale kama iman, balse waxay ku kortay gudaha dalka. Dunidu waxay keliya ka faa’iidaysatay tabar-darrada aynu muujinnay. Aqoonsiga Israa’iil ee Somaliland ma aha oo keliya faragelin dibadeed, balse waa muraayad inoo muujinaysa guuldarradii aynu ku fashilannay dhismaha dowlad adag, ilaalinta madax-bannaanida iyo abuurista cod qaran oo mideysan.
Musiibadu ma aha in quwado shisheeye ay farageliyeen Soomaaliya. Musiibada dhabta ahi waa inay ogaayeen inay awoodaan inay sidaas sameeyaan. Kala qaybsanaanteennu waxay siisay fursad, xasillooni darradeennuna waxay siisay dhiirigelin.
Sidaas darteed, waxaa la joogaa waqtigii su’aasha la beddeli lahaa. Keliya yaa farageliyay Soomaaliya ma aha, balse sidoo kale waa in la isweydiiyo yaa u sahlay? Yaa daciifiyey dowladda ilaa ay ku adkaato difaaca danaha qaranka? Yaa siyaasadda u kala jebiyey ilaa ay quwadaha dibaddu ka dhex arkaan fursad? Yaa mustaqbalka dalka ku beddelay dano gaaban, loollan siyaasadeed iyo faa’iidooyin ku meel gaar ah?
Su’aalahani waa kuwo xanuun badan, balse waa jidka keliya ee dib loogu soo kaban karo.
Si looga hortago in xaaladdu kasii darto, laba mudnaan qaran oo istiraatiiji ah waa inay hagaan jawaabta Soomaaliya.
Tan koowaad, waa dib u dhiska midnimada gudaha. Waxaa lama huraan ah in dib loo soo celiyo kalsoonida u dhexeysa hay’adaha dowladda, bulshada iyo hoggaamiyeyaasha siyaasadda, isla markaana xal waara loo helo khilaafaadka ku saabsan dastuurka iyo doorashooyinka soo socda. Khilaafaadkani ma aha muranno siyaasadeed oo keliya, balse waa dildilaacyada ugu waaweyn ee saldhigga qaranka.
Tan labaad, waa in laga fogaadaa in si guud loo eedeeyo shacabka Somaliland, gaar ahaan beesha Isaaq oo saldhigga ugu weyn u ah taageerada gooni isu taagga. Waa in si cad loo kala saaraa shacabka iyo hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ee wada ajandaha gooni isu taagga.
Dadka Somaliland badankoodu ma aha kuwo ku dhaqaaqay taageero ay u hayaan Israa’iil, balse waxaa horseed u ah rabitaan muddo dheer soo jiray oo ku saabsan helitaanka aqoonsi caalami ah. Israa’iil waxay noqotay waddankii ugu horreeyay ee diyaar u noqda inuu la macaamilo.
Soomaaliya waa inay soo bandhigtaa aragti qaran oo soo jiidasho leh, loo dhan yahay, kana jawaabta cabashooyinka jira. Waa inay dib u dhistaa kalsoonida si midnimadu ugu noqoto doorasho macquul ah oo ay shacabka Somaliland qudhoodu ku qancaan.
Ugu dambayn, farriin ku socota hoggaanka siyaasadeed ee Somaliland. Casharrada taariikhdu waxay ina barayaan in waddada ugu habboon ee lagu xallin karo khilaafaadka Soomaalida iyo cabashooyinka jira ay tahay wada-hadal dhab ah iyo ka qaybgal wax ku ool ah oo lagu dhex sameeyo nidaamka Federaalka Soomaaliya, halkii lagu raadin lahaa aqoonsi dibadeed oo sii fogeeya kala qaybsanaanta.
Mustaqbalka Somaliland laguma xaqiijin karo go’doon laga galo Soomaaliya inteeda kale. Waxa ina mideeya taariikh wadaag, dhiig, diin iyo dhibaatooyin aynu si wadajir ah u soo marnay, kuwaas oo ka qoto dheer xuduud kasta oo siyaasadeed.
Xikmadda ugu weyn ee maanta loo baahan yahay waa in xanaaqa lagu beddelo wada-hadal, khilaafkana lagu beddelo dib u heshiisiin. Waayo, mustaqbalka Soomaaliyeed waxaa lagu dhisi karaa wadajir iyo isfaham, ee laguma dhisi karo kala fogaansho iyo kala go’.
W/Q: Dr. Abdurahman Baadiyow
